تهدیدات تفکر سلفی‌گری در کشورهای آسیای مرکزی و تبعات ژئوپلیتیکی آن بر جمهوری اسلامی ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

ارتش

چکیده

گسترش جریان‌های سلفی و تکفیری در آسیای مرکزی طی سال‌های اخیر به یکی از چالش‌های نوظهور امنیتی و ژئوپلیتیکی پیرامون جمهوری اسلامی ایران تبدیل شده است. این پژوهش با هدف تبیین ماهیت و پیامدهای چندسطحی سلفی‌گری در آسیای مرکزی و تبعات ژئوپلیتیکی آن بر جمهوری اسلامی ایران انجام شده است. تحقیق حاضر با رویکرد توصیفی- تحلیلی و با بهره‌گیری از روش ترکیبی صورت گرفته است. داده‌ها از طریق مطالعات اسنادی، گزارش‌های امنیتی و پرسشنامه محقق‌ساخته گردآوری و دیدگاه ۵۰ نفر از کارشناسان حوزه امنیت منطقه‌ای تحلیل شد. نتایج آماری نشان می‌دهد میانگین کل موافقت پاسخ‌دهندگان بیش از ۸۷ درصد بوده و سطح معناداری آزمون خی‌دو در تمامی مؤلفه‌ها کمتر از ۰٫۰۵ است. همچنین نتایج ماتریس همبستگی نشان‌دهنده رابطه قوی و معنادار میان ابعاد امنیتی و ژئوپلیتیکی (0.82=r)، امنیتی و فرهنگی (0.75=r)، و ژئوپلیتیکی و اقتصادی (0.77=r)، است که بیانگر ماهیت نرم، تدریجی و امنیتی تهدید سلفی‌گری است. یافته‌ها حاکی از آن است که گسترش سلفی‌گری در آسیای مرکزی، بیش از آنکه تهدیدی مقطعی و سخت‌افزارانه باشد، پدیده‌ای تدریجی، شبکه‌ای و چندبعدی است که از مسیرهای امنیتی، فرهنگی و ژئوپلیتیکی می‌تواند به تضعیف عمق راهبردی جمهوری اسلامی ایران در اوراسیا منجر شود. بر این اساس، مدیریت این تهدید مستلزم اتخاذ راهبردی تلفیقی مبتنی بر امنیت هوشمند، دیپلماسی فرهنگی فعال و همکاری‌های منطقه‌ای چندجانبه است تا ضمن مهار روندهای افراطی، جایگاه ژئوپلیتیکی ایران در آسیای مرکزی تقویت گردد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

Salafi Ideological Threats in Central Asian Countries and Their Geopolitical Implications for the Islamic Republic of Iran

نویسنده [English]

  • Seyed Kazem Amini ziabari
army
چکیده [English]

In recent years, the expansion of Salafi and Takfiri movements in Central Asia has emerged as one of the major security and geopolitical challenges surrounding the Islamic Republic of Iran. This study aims to examine the nature and multi-level consequences of Salafism in Central Asia and to assess its implications for Iran’s national security. The research adopts a descriptive–analytical approach and employs a mixed-methods design (qualitative–quantitative). Data were collected through documentary analysis, security reports, and a researcher-designed questionnaire, and the views of 50 experts in regional security and international relations were analyzed. The statistical findings indicate that the overall mean level of respondents’ agreement exceeds 87 percent, and the chi-square test results are statistically significant across all dimensions (P≤0.05). Moreover, the correlation matrix reveals strong and significant relationships between security and geopolitical dimensions (r=0.82), security and cultural dimensions (r=0.75), and geopolitical and economic dimensions (r=0.77), highlighting the soft, gradual, and security-oriented nature of the Salafi threat. The findings show that this trend weakens Iran’s cultural influence, activates sectarian divisions, increases the vulnerability of the northeastern borders, and threatens geo-economic corridors, thereby creating a strategic challenge for Iran. Conversely, combining smart security policies with cultural diplomacy and regional cooperation can help contain Salafi threats and enhance Iran’s geopolitical position in Central Asia and Eurasia.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Salafism
  • Radicalism
  • Central Asia
  • Islamic Republic of Iran
  • Geopolitical Implications

مراجع

اسلامی، محسن و ایاز, بهروز . (1396). بررسی علل نفوذ داعش در آسیای مرکزی و پیامدهای احتمالی آن. پژوهش های راهبردی سیاست. 6(21). 150-225.
اکبری، حمیدرضا . (1395). چگونگی نقش آفرینی داعش در مناسبات سیاسی خاورمیانه. جستارهای سیاسی معاصر. 7(19). 26-1.
ترابی، قاسم و رضایی، مژگان . (1396). راهبرد ضدتروریسم چین و آمریکا در آسیای مرکزی. فصلنامه علمی مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز. 23(100). 52-25.
حسینی، میرهادی, مفتخری, حسین و صدقی, ماجد . (1400). خاستگاه اندیشه سلفی جهادی و تکفیری در دورۀ معاصر. پژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی. 54(2). 402-385.
دیانت، محسن , فرهادی, محمد و عباسی قادی, مجتبی . (1397). بررسی رابطۀ بین شاخص‌های اقتصادی و گرایش به‌ اسلام افراطی در آسیای مرکزی (مورد مطالعه: داعش). مطالعات اوراسیای مرکزی. 11(1). 121-101.
رکابیان، رشید و بابایی, مرتضی. (1403). تبیین زمینه‌های شکل‌گیری جریان‌های سلفی– تکفیری در جهان اسلام. مطالعات بنیادین و کاربردی جهان اسلام. 6(3). 110-85.
زارع زاده ابرقویی، رسول. (1400). رویکرد جامعه‌شناسانه به امنیتی‌سازی. فصلنامه آفاق امنیت. 14(52). 34-5.
زاهدی، نسا، و سرپرست سادات، سیدابراهیم. (1397). رادیکالیسم تکفیری, هویت و پست مدرنیسم. مطالعات ملی، 19(2 (74) )، 129-144.
زرع پیما، شاهین و جهانشاهی, مینا. (1400). سلفی گری و خشونت سیاسی تأملی بر تأثیر بحران‌های اجتماعی در تکوین جنبش‌های اسلامی سلفی رادیکال معاصر در خاورمیانه. پژوهش های اجتماعی اسلامی. 27(123). 246-210.
سیدنژاد، سیدباقر . (1390). رویکردشناسی فلسفی و معرفتی جریان سلفی‌گری. مجله علمی " فلسفه دین. 8(11). 160-131.
شاه نظری، مریم و قاسمیان، علی . (1404). ریشه­ های حضور گروه های سلفی جهادی در آسیای مرکزی و تأثیر آن بر امنیت ملی ایران. رهیافت انقلاب اسلامی. 19(72)، 150-129.
شهابی، روح الله و حسین زاده, علی. (1394). چیستی و چگونگی شکل گیری جریان های جهادی تکفیری. پژوهش های سیاسی, 5. شماره 1 (12 پیاپی)), 26-51.
صادقی، عاطفه . (1403). عوامل ژئوپلیتیکی نفوذ و محدود سازی داعش در منطقه خاورمیانه. پژوهش های نوین سیاست جغرافیایی. 1(2). 196-181.
صفوی همامی، سیدحمزه، افشاری بدرلو، تورج، و رجب زاده، نقی. (1397). بررسی عقاید جریانات سلفی جهادی بر اساس عامل هویت. مطالعات سیاسی جهان اسلام، 7(2 (پیاپی 26) )، 173-195.
طالبی آرانی، روح اله و گویلی کیلانه,جمال. (1399). سیر تحول سلفی‌گری از خلوص‌گرایی در فکر تا خشونت‌‌ورزی در عمل. سیاست متعالیه. 8(30). 336-313.
عبدالهی ضیاءالدینی، مهدی . (1400). تبارشناسی تروریسم سلفی. رهیافت‌های سیاسی و بین ‌المللی. 12 (3)، 203-175.
عزیزی،  حمیدرضا . (1397). تحلیل پیوندهای امنیتی ایران و آسیای مرکزی بر اساس نظریه «مجموعه‌های امنیتی منطقه‌ای». مطالعات اوراسیای مرکزی. 11(1). 175-155.
علیپور گرجی، محمود و شعبانی‌کیا,شادی . (1397). سلفی گری از معنا تا برداشت‌های نادرست مبانی. بحران پژوهی جهان اسلام. 5(2)، 173-155.
علیرضا کوهکن، سامیه باقری. (1394). زمینه های شکل گیری گروه داعش در آسیای مرکزی، نشریه پژوهشهای سیاسی جهان اسلام. 5(3). 183.
علیزاده موسوی, سید مهدی . (1393). ارزیابی وضعیت سلفیه بر اساس مکعب بحران. علوم سیاسی, 17. شماره 68 - 133-150.
غفاری فر،  حسن و پیشوایی, سید محمد هادی . (1398). بررسی تطبیقی انتقادی اندیشه‌های اجتماعی سیاسی دو جریان سلفیه و نوسلفیه. مطالعات اندیشه معاصر مسلمین. 5(10). 37-11.
کرم زادی، مسلم. (1395). سلفی گرایی جهادی- تکفیری و آینده ثبات سیاسی در منطقه خاورمیانه. فصلنامه پژوهش­های سیاسی جهان اسلام. ۶ (۱) :۱۱۳-۱۴۲.
کولایی، الهه و کوزه گر کالجی, ولی. (1398). دلایل و زمینه های غیرامنیتی سازی در آسیای مرکزی. فصلنامه علمی مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز. 25(106). 157-121.
هراتی، محمدجواد و قربی, سید محمد جواد. (1396). تأثیر بازتولید داعش در کشور عراق بر امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران. پژوهش های روابط بین الملل. 7(25).148-121.
 
Akbari, M., & Naderi, M. (2023). Shia Rationality and the Challenge of Takfirism in the Islamic Revolution Leaders’ Discourse. Islamic Political Thought, 10(2), 161-178. DOI: 10.30497/ipt.2023.75864.
Akhantayeva, S., & Mussabekova, A. (2024). Religious Extremism and Terrorism in Central Asia: An Overview of Radical Groups. Journal of Central Asian Studies. https://doi.org/ https://doi.org/10.52536/3006-807X.2024-4.004.
Akhavan Kazemi, M. , Sadeghi, S. S. and Lotfi, K. (2018). Analysis of the Socio-Political Context of Daesh’s Presence in Central Asia (from the Threat of Infiltration to the Reality of Presence). Central Eurasia Studies, 11(1), 1-21. DOI:  10.22059/jcep.2018.137298.449615.
Collins, K. (2023). Politicizing Islam in Central Asia: From the Russian Revolution to the Afghan and Syrian Jihads. Oxford University Press. https://doi.org/10.1080/0048721X.2025.2506309.
Kukeyeva, F., Delovarova, L., Ormysheva, T., & Chukubayev, Y. (2016). Security threats and challenges in the post-soviet Central Asia: religion-based extremism on case study of ISIS. Global Journal on Humanites and Social Sciences S, 4, 857-864. https://doi.org/10.18844/prosoc.v2i2.452.
Kursuncu, U., Gaur, M., Castillo, C., Alambo, A., Thirunarayan, K., Shalin, V., ... & Sheth, A. (2019). Modeling islamist extremist communications on social media using contextual dimensions: religion, ideology, and hate. Proceedings of the ACM on human-computer interaction, 3(CSCW), 1-22.
Mehraki, B. and Sajedi, A. (2016). A Reflection upon the Status of Reason from Salafis and Akhbaris’ Viewpoints. Philosophy and Kalam, 49(1), 115-137. DOI: 10.22059/jitp.2016.58370.
Nikunahad, A., & ramezani, M. (2021). Future scenarios for the spread of extremism in Central Asia and strategies confronting it. Journal of Political Socology of Islamic World, 9(19), 83-110. DOI: 10.22070/iws.2022.14844.2109.
Souleimanov, E. A., & Dzutsati, V. (2018). Russia's Syria War: A Strategic Trap?. Middle East Policy, 25(2).
Zabihi, M. A., Shokohi, A., & Abed, S. (2020). Geopolitics of cyberspace and expansion of terrorism in the Central Asia. World Res. Polit. Sci. J, 2, 1-12. http://dx.doi.org/10.18576 /WRPSJ/030101.
Zhussipbek, G., Achilov, D., & Nagayeva, Z. (2020). Some common patterns of Islamic revival in post-Soviet Central Asia and challenges to develop human rights and inclusive society. Religions, 11(11), 548. https://doi.org/10.3390/rel11110548.
مدیریت و پژوهش‌های دفاعی
دوره 24، شماره 110
زمستان 1404
فروردین 1405

فایل ها

سابقه مقاله

  • تاریخ دریافت: 25 آبان 1404
  • تاریخ بازنگری: 22 بهمن 1404
  • تاریخ پذیرش: 11 خرداد 1405

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار